فوتو: الماتى اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى
اشىق دەرەك كوزدەرىندە جاستاردىڭ العاشقى لەگى 17 جەلتوقسان كۇنى تاڭعى 7-8 شاماسىندا ورتالىق كوميتەت عيماراتىنىڭ الدىنا توپتاسا باستاعانى ايتىلادى. بىراق شەرۋشىلەردىڭ قاراسى تۇستەن كەيىن قالىڭدايدى. جاستاردىڭ سونداعى جىگەرى شيىرشىق اتقانى سونشالىق, ولار بەت شىمشىعان ايازدان دا قايمىقپادى, قولىنا قارۋ الىپ ۇمتىلعان سولداتتاردان دا سەسكەنبەدى. قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتى قانشا, وقيعا حرونولوگياسى قالاي وربىگەنى, بەيبىت شەرۋگە شىققان جاستاردى فرۋنزە, تاشكەنت, چەليابى, ءنوۆوسىبىر, ۋفا مەن تبيليسيدەن اكەلىنگەن ارنايى اسكەري توپتاردىڭ قايتىپ باسىپ-جانىشتاعانى تاريحتان بەلگىلى. قانشاما ادام قازا تاپتى. قانشاسى ءومىر-باقي ازاپ شەكتى. الايدا توتاليتارلىق رەجيمگە دەگەن وسىناۋ قارسىلىقتىڭ ءدۇمپۋى ەل اۋماعىنان اسىپ شىعىپ, كورشىلەس مەملەكەتتەرگە دە جەتتى. ولار قازاق جاستارىنىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولىپ, ءسۇيسىندى.
سول كەزدە «قازاقفيلمدە» جۇمىس ىستەيتىن جاناتبەك جاقىپتىڭ ايتۋىنشا, جاستار ءوز ىقتيارىمەن الاڭعا قاراي اعىلعان.
«جۇمىستاعى جىگىتتەر اۆتوبۋسپەن كەلە جاتقاندا الاڭدا 30-40 شاقتى ادام تۇرعانىن كورىپتى. سودان ءبىز دە گۋ-گۋ ەتىپ, الاڭعا قاراي بەت الدىق. بارساق «قايتىڭدار», «تاراڭدار» دەگەن اگيتاتسيالىق جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ولاردىڭ ۇگىتتەگەنىنە قولدى ءبىر سىلتەدىك. ءبىز ساتباەۆ كوشەسىنىڭ بويىندا تۇرۋعا ءتيىستى ەمەسپىز, تريبۋناعا بارىپ ءوز ويىمىزدى ايتۋىمىز كەرەك دەپ بەكىندىك», دەيدى جەلتوقسانشى.
الاڭعا جينالعان جاستاردى اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋ 18 جەلتوقسان كۇنى تۇنگى 12 شاماسىندا شىرقاۋ شەگىنە جەتەدى. اق قار, كوك مۇز ۇستىندە جايراپ جاتقان قىز-جىگىتتەردە ەسەپ جوق. كۋاگەر ماقسۇت ءسابيتوۆ «سولداتتاردىڭ قولىندا – قىسقا ساپەر كۇرەك, جاساقشىلاردا – كەلتەك تەمىر, ميليتسيونەرلەردە – رازىڭكە دويىر بولدى» دەپ ەسكە الادى. بۇل تۋرالى بەلگىلى جۋرناليست, جەلتوقسان وقيعاسىن تەرەڭ زەرتتەگەن قايىممۇنار تابەەۆ «قۇيىنعا» تۇسكەن عۇمىر» اتتى كىتابىندا ەگجەي-تەگجەيلى جازادى.
«جاستار قاۋقارسىز. ارنايى دايىندىقتان وتكەن ەڭگەزەردەي سولداتتار باستارىنان دويىرمەن ۇرىپ, ۇشىرىپ تۇسىرەدى دە, دىرىلداتىپ سۇيرەي جونەلەدى. جالاڭاش قولمەن مۇزداي قۇرسانعان قالىڭ اسكەرگە قالاي قارسى تۇرسىن؟ ءبىر دەمدە جۋساپ كالدى. دالىرەك ايتساق, جۋساتىپ سالدى. قاراپ تۇرىپ, جانىڭ تۇرشىگەدى. جىرتقىشتان قاشقان ەلىكتىڭ لاعىنداي ۇركە قاشقان ۇل-قىزداردى وڭدى-سولدى جايراتىپ تاستاعان. قيمىلسىز قالعاندارىن قول-اياعىنان ۇستاپ, سۇيرەگەن كۇيى اۆتوبۋستارعا توعىتىپ جاتىر», دەيدى قانقۇيلى كورىنىستى كوز الدىڭا ەلەستەتىپ.
تاعى دا وسى كىتاپتا ءلاززات اسانوۆانىڭ ءولىمى تۋرالى دا ايتىلادى.
«ەكەۋمىز بىرگە وقىدىق. ول قوبىز كلاسىندا, مەن ۇرمەلى اسپاپتار بولىمىندە. اعالى-قارىنداستاي سىيلاستىق. 18 جەلتوقسان كۇنى بۇكىل ۋچيليششە وقۋشىلارى بولىپ الاڭعا شىقتىق. ارامىزدا ءلاززات تا بولدى. تۇنگى ساعات 1.30-دار شاماسىندا ءبىز جاتاقحاناعا قايتىپ ورالدىق. كەيىننەن, 23 جەلتوقسان كۇنى ءلاززات ماعان كەلىپ, جىلاپ تۇرىپ: «اعا, ورگاننىڭ ادامدارى مەنى كۇندە شاقىرىپ الىپ, كولبينگە قارسى كوتەرىلىسكە قاتىستىڭ, - دەپ «دوپروسقا» الىپ, قورقىتىپ جاتىر. «ەگەر, سەن وزىڭنەن باسقا 5 وقۋشىنىڭ اتى-ءجونىن ايتساڭ, ءبىز سەنى ەركىڭە جىبەرەمىز» دەيدى. مەن بىراق ولاردىڭ قىسپاعىنا كونبەدىم, - دەگەنى ەسىمدە. مەن ودان كەيىن قايتىپ ءلاززاتتى كورمەدىم. تاعدىردىڭ تالاۋىنا ۇشىرايتىنىن بىلگەندە, قاسىمنان شىعارماس ەدىم», دەگەن ءلاززاتتىڭ كۋرستاسى, بەلگىلى كومپوزيتور رامازان تايمانوۆتىڭ ءسوزى كەلتىرىلەدى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىن كرەمل مىنبەرىنەن ايتىپ, اقيقاتقا اراشاشى بولعان اقىن مۇحتار شاحانوۆ وقيعادان 1 جىل, 2 اي بۇرىن كسرو قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بىرلەسىپ «مەتەل» وپەراتسياسىن ازىرلەگەنىن ايتادى.
«بىراق ونى سىنايتىن جەر تابا الماي جۇرگەن. الماتىدا, برەجنەۆ اتتى الاڭعا قارۋسىز, ەشتەڭەدەن حابارى جوق, قارا كۇش قولدانادى دەگەن ساناسىنا دا كىرمەگەن, سول كەزدەگى دەموكراتيالىق رۋحتىڭ اسەرىنەن ويانعان جىگىتتەر مەن قىزدار بەيبىت شەرۋگە شىققان كەزدە «مەتەل» وپەراتسياسىن ۇيىمداستىرعان ادامدار جۇرەگى جارىلا قۋانعان. ميحايل گورباچەۆتان اۋىزشا عانا رۇقسات الىپ, كسرو قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بابكوۆ الماتىعا ۇشىپ كەلگەن», دەيدى شاحانوۆ رەجيسسەر جاڭابەك جەتىرۋوۆتىڭ «جەلتوقسان الاۋى» دەرەكتى فيلمىندە سويلەگەن سوزىندە.
جەلتوقسانشى, اقىن امانعازى كارىپجان جەلتوقسان كوتەرىلىسىن كەيىنگى داۋىردەگى تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋى دەپ قاراستىرعان ورىندى دەيدى:
ء«ار ءداۋىردىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگى بولادى. وسى ەڭ سوڭعى تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋى – جەلتوقسان كوتەرىلىسى. ويتكەنى ءبىر عاسىردىڭ ىشىندەگى 400-گە جۋىق كوتەرىلىس, ودان كەيىن مىڭداعان جىلدىڭ ىشىندەگى مىڭداعان كوتەرىلىستىڭ ەڭ ءبىر ءتۇيىندى تۇسى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە كەلىپ تىرەلىپ تۇر».
قالامگەر جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى «جەلتوقسان وقيعاسى بۇرىنعى قاھارى مەن ىزعارى بەتىنە تەۋىپ تۇراتىن امىرشىلدىك-اكىمشىلدىك جۇيە مەن ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان دەموكراتيالىق نىشانداردىڭ العاشقى بەتتەسۋى بولعان ەدى» دەپ باعا بەرەدى.
عالىم, تاريحشى مامبەت قويگەلدى ەكى كۇن – 17-18 جەلتوقساننىڭ قازاق ۇلتى ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە جاستار ءۇشىن مەرەكە كۇندەرى بولدى دەپ ەسەپتەيدى.
«عاجاپ كۇندەر بولدى. نەگە دەگەن ۋاقىتتا, بۇل كۇندەرى حالىقتىڭ ىشىنە قورلانىپ, ساقتالىپ, جينالىپ قالعان اۋىر جۇك, شەمەن, اۋىر تاس, قايعىسى, قاسىرەتى, ءبارى سىرتقا شىقتى. تۋرا وسى ەكى كۇندە. زاپىران بولىپ شىقتى سىرتقا. بار ويىن ايتتى. ىشىندەگى بار شىنىن ايتتى. كوشەدەگى بالالار سونى ءان سالىپ ءجۇرىپ ايتتى. جىلاپ ءجۇرىپ ايتتى. تەرگەۋشىلەردىڭ الدىنا «قايتكەندە دە جازالاۋ كەرەك» دەگەن ماقسات قويىلعان. اتۋ. سول ارقىلى ۇلتتى قورقىتۋ. ۇرەيىن الۋ. وسى تۇرعىدان جۇرگىزەدى. مەن سوندا الاتاۋعا قاراپ ويلاندىم, الاتاۋدان باسقا بىزگە پانا بولاتىن ەشتەڭە جوق ەكەن», دەيدى تاريحشى.
جىلدار جىلجىپ وتكەن سايىن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءمانى ارتىپ, ماڭىزى ەسەلەنە تۇسەرى كۇمانسىز. قازىرگىدەي زاماناۋي تەحنولوگيالار دامىماعان ۋاقىتتا جاستاردىڭ ءبىر ساتتە, بىردەي كوڭىل-كۇيمەن, بىركەلكى تالاپپەن, بىرجاقتى سەنىممەن الاڭعا شىعۋى, ءوز قۇقىقتارىن, ەل قۇقىعىن تابانداپ تۇرىپ تالاپ ەتۋى جانە سول تالابى ورىندالمايىنشا ۇساقتالماۋعا, جۇرەكسىنبەۋگە بەكىنۋى, سول جولدا سەرت بايلاسۋى – بۇل راسىندا, تاڭعالارلىق قۇبىلىس. عاسىر قۇبىلىسى.
ولار نەلىكتەن ءا دەگەندە-اق ءبىرىن ءبىرى قولداي جونەلدى؟ ءبىر-ءبىرىن تانىمايتىن, مۇلدە بىلمەيتىن, رەسپۋبليكانىڭ ءار ايماعىنان كەلگەن جاستاردىڭ اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ, ورتاق يدەيا اياسىندا جۇمىلۋىن قالاي تۇسىندىرسەك بولادى؟ بۇل ءسىرا, عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ ارقاسىنا ايازداي باتقان ادىلەتسىزدىكتىڭ, تەڭسىزدىكتىڭ, جەتىسپەۋشىلىكتىڭ شەگىنە جەتىپ, شامىرقانا تۋلاپ, وتارشىل جۇيە اياۋسىز تاپتاعان تاريحي سانا مەن جانشىلىپ-ەزىلگەن ۇلت اقىل-ويىنىڭ ءبىر ارناعا قۇيىلىپ, سول ۋاقىتتاعى كوزى اشىق, كوڭىلى سەرگەك قازاق جاستارىنىڭ بەت-بەينەسى ءھام ساليحالى ساناسى كۇيىندە ارەناعا شىعۋى بولار. بۇل ءسىرا, ەگەمەن كۇندى سارىلا كۇتكەن, بىراق جەتە الماي كەتكەن, جەتە الماسا دا سول جولدا باسىن بايگەگە تىككەن ارىداعى بابالارىمىزدىڭ, بەرىدەگى بي, باتىرلارىمىزدىڭ, قانقۇيلى كەڭەس تسەنزۋراسىنىڭ بەت شارپىعان جالىنىنا ءجۇزىن توسەگەن الاش ارداقتىلارى مەن قايراتكەرلەرىمىزدىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ الدەبىر عارىشتىق قۇدىرەتپەن الاڭعا قاراي ارشىنداپ باسقان قازاق جاستارىنىڭ بويىنا قۇيىلۋى بولار.
جەلتوقساندا شەيىت كەتكەن قازاق ۇلاندارىنىڭ رۋحى شات بولعاي! تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولعاي!
